0.0/5 овоз (0 овозҳо)

КАЛИМАҲОИ ИҚТИБОСИИ ТУРКӢ ДАР «ХАМСА»-И НИЗОМИИ ГАНҶАВӢ

Муаллиф (он)

Бобоҷонова Д.А.

Чакидаи мақола

Қайд карда мешавад, ки гарчанде баъзе муҳаққиқон бар он ақидаанд, ки воридшавии калимаҳои туркӣ ба забони форсии тоҷикӣ дар давраи пеш аз ислом оғоз шудааст, шумораи чунин унсурҳои луғавӣ дар достонҳои “Хамса”-и Низомии Ганҷавӣ ночиз аст. Истифодаи калимаҳои иқтибосии туркӣ дар ҳар як маснавии Низомӣ алоҳида баррасӣ мешавад. Таъкид мешавад, ки калимаи "турк" дар ҳамаи шеърҳои Низомӣ ҳам ҳамчун номи халқ (этноним) ва ҳам ба маъноҳои "сарбоз" ва "маҳбуб" истифода мешавад. Шоир ин вожаро дар калимасозӣ низ истифода мебарад. Дар достони "Махзан-ул-асрор" танҳо ду калимаи иқтибосии туркӣ мавҷуданд: "турк" ва "кизлик" (корди каҷ). Дар достони "Лайлӣ ва Маҷнун", ба истиснои калимаи "турк" ва мисолҳои калимасозӣ бо ин унсури луғавӣ, дигар калимаҳои туркӣ ба назар намерасанд. Дар достони сеюми "Панҷгона" - "Хусрав ва Ширин" Низомӣ аз як гурӯҳ калимаҳои туркӣ истифода кардааст: туғро (фармони шоҳ, як навъи хат); вушок (ғулом); бук - шайпур; ятоқ - посбон, човуш - роҳбар; хотун - зани калонӣ. Дар достони "Ҳафт пайкар" як вомвожаи туркӣ мавҷуд аст: яғлик – тири пайкондор. Шумораи зиёди вомвожаҳои туркӣ дар китоби "Иқболнома" дар таркиби "Искандарнома" истифода шудааст. Сабаб дар он аст, ки ин қисми Хамса ба футуҳоти Искандар ва тавсифи ҷангҳои ӯ дар кишварҳои гуногун бахшида шудааст.

Калидвожаҳо

эҷодиёти Низомӣ; “Хамса”; вомвожаҳои туркӣ; “Лайлӣ ва Маҷнун”; “Хусрав ва Ширин”; “Искандарнома”

Пайнавишт

1. Бурҳон, Муҳаммадҳусайн. Бурҳони қотеъ. Дар панҷ ҷилд/Бурҳон Муҳаммадҳусайн. Бо эҳтимоми Муҳаммад Муин. – Теҳрон: Амири Кабир, 1391. – 2470 с.

2. Ваҳҳобов Т., Бобоҷонова Д. Муқаддимаи лексикологияи забони тоҷикии адабӣ. – Хуҷанд, 2010. – 76 с.

3. Ғиёсуддин, Муҳаммад. Ғиёс-ул-луғот (таҳияи матн бо пешгуфтор, тавзеҳот ва феҳристи А.Нуров)/ Ғиёсуддин Муҳаммад. – Душанбе: Адиб, ҷ.1, 1987.- 480 с.; ҷ.2, 1988. - 416 с.; ҷ.3, 1989. - 304 с.

4. Маҷидов Ҳ. Забони адабии муосири тоҷик. Ҷ.1. Луғатшиносӣ. – Душанбе, 2007. - 244 с.

5. Маъсумӣ Н. Муҳимтарин масъалаҳои тадқиқи тараққиёти забони адабии тоҷик. – Душанбе, 1980. – 351 с.

6. Маъсумӣ Н. Очеркҳо оид ба инкишофи забони адабии тоҷик (бознашр). – Душанбе, 2011. – 385+9 с.

7. Муин, Муҳаммад. Фарҳанги форсӣ. Дар панҷ ҷилд. – Теҳрон: Амири Кабир, 1375. - Ҷ.1. – 1472 с.; Ҷ. 3. – С. 1477-2774 с.

8. Низомии Ганҷавӣ. Хамса. Махзан-ул-асрор. Хусраву Ширин. – Душанбе: Адиб, 2012. – 480 с.

9. Низомии Ганҷавӣ. Хамса. Лайлию Маҷнун. Ҳафт пайкар. – Душанбе: Адиб, 2012. – 480 с.

10.Низомии Ганҷавӣ. Хамса. Искандарнома. Шарафнома. Иқболнома. – Душанбе: Адиб, 2012. – 480 с.

11.Пейсиков Л.С. Лексикология современного персидского языка. – Москва: Изд.-во МГУ, 1975. – 207 с.

12.Тоҳирова Қ. Лексикаи забони адабии ҳозираи тоҷик (бознашр). – Хуҷанд, 2023. - 188 с.

13.Фарҳанги забони тоҷикӣ. Дар ду ҷилд (дар зери таҳрири М.Шукуров, В.А. Капранов, Р. Ҳошим, Н.А. Маъсумӣ). – Москва: Советская энциклопедия, 1969, ҷ.1. – 951 с.; ҷ.2. – 952 с.

14.Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ. Дар ду ҷилд. Ҷ.1. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2010. – 897 с.

15.Ҷӯраев Ғ. Системаи лексикаи лаҳҷавии забони тоҷикӣ. – Душанбе, 2017. – 320 с.