Масъалаи таркиби этникӣ ва равандҳои таърихӣ дар хонигарии Хуқанд дар асоси маълумоти “Таърихи шоҳрухӣ”-и Мулло Ниёз Муҳаммади Хуқандӣ (асри XIX) мавриди таҳлил қарор гирифтааст. Зикр гардидааст, ки дар таърихномаи мазкур дар баробари вазъи сиёсию иқтисодӣ ва иҷтимоию фаргангӣ доир ба таркиби этникии хонигарии Хуқанд маълумоти нодир мавҷуд аст. Аз ҷумла Мулло Ниёз Хуқандӣ дар бораи қирғизон, тоҷикон, қазоқон, қабилаҳои қурама, юз, қирқ, қирғиз, қипчоқ, ӯзбек, маҳалли сукунати онҳо маълумот додааст. Махсусан иттилои муаллифи асар дар бораи нақши тоҷикон дар ҳаёти сиёсию ҳарбии хонигарӣ, аз ҷумла аз ҳисоби тоҷикони кӯҳистони Қаротегину Дарвоз ва Бадахшон таъсис ёфтани дастаҳои ҳарбии хонигарӣ, ҳамчунин минтақаи сукунати тоҷикон ҷолиби диққат аст.
Мулло Ниёз Муҳаммади Хуқандӣ; таърихи хонигарии Қӯқанд дар асри XIX; “Таърихи Шохрухӣ”; этноним; қирғиз; қазоқ; ӯзбек; тоҷик
1. Абдукаримов Ҷ. Маълумоти “Мунтахаб ут-таворих” доир ба воқеаҳои сиёсии нимаи аввали асри XIX ва баъзе ашхоси маъруфи хонигарии Хуқанд/ Ҷ. Абдукаримов//Ахбори ДДҲБСТ (Силсилаи илмҳои гуманитарӣ).– Хуҷанд, 2017.– № 3 (72).– С. 25-33
2. Бартольд, В. В. Таджики. Исторический очерк / Таджикистан: Сборник статей c картой. Под редакцией члена общества Н. Л. Корженевского. Общество для изучения Таджикистана и иранских народностей за его пределами/ В.Бартольд. – Ташкент, 1925. ‒ С. 93-112.
3. Бейсембиев, Т.К. “Тарих-и Шохрухи”- как исторический источник/ Т.К. Бейсембиев.– Алма-Ата, 1987.– 200 с.
4. Бейсембиев, Т.К. Ферганские номады в Кокандском ханстве и их историогафия/ Т.К. Бейсембиев.– Алма-Ата, 1989.– 180 с.
5. Валиев, А. Этнографические сведения XVI - XVIII вв./ А.Валиев //Ахбори Академияи улуми Ҷумҳурии Тоҷикистон. Шуъбаи улуми иҷтимоӣ.- 1981.-3(105).- С. 18.
6. Ғафуров Б., Прохоров, Н. Тоҷикон ва талошҳои таърихии онҳо барои озодии ватан. (Очеркҳо аз таърихи тоҷикон ва Тоҷикистон)./Б. Гафуров, Н. Прохоров. – Душанбе: Адиб, 2012. - 256 с.
7. Иванов П.П. Очерки по истории Средней Азии/ Иванов П.П.- Москва,1958.- 234 с.
8. История таджикского народа. Том IV. Позднее Средневековье и Новое время. (XVI в. – 1917 г.). / Под общей редакцией академика Р.М. Масова. – Душанбе, 2010. – 1123 с.
9. Ниёз Мухаммад Хуқанди. Ибратул-хавокин (“Таърихи Шахрухи”)/ Нашрга тайёрловчи, кириш, табдил ва изоҳлар муаллифи Ш.Воҳидов / Ниёз Мухаммад Хуқанди. – Тошкент, 2015. – 370 с.
10.Турсунов, Б.Р. История Кокандского ханства (образование и расцвет ханства). Книга I / Б.Р. Турсунов. – Худжанд: Нури маърифат, 2021. – 352 с.